ادبيات و جامعه

 

 

 

در دوران حکومت غزنويان در ايران، قرن چهارم هجري شمسي، ادبيات ايران شاهد پديد آمدن منظومه اي حماسي شد، منظومه اي که جاودانه شد و ماند: شاهنامه. چنانچه اين منظومه ارجمند و اوضاع اجتماعي سياسي را که حماسه فردوسي بر بافت و زمينه آن نسج يافته است، مورد بررسي قرار دهيم، مشاهده مي کنيم شرايط سياسي، اجتماعي ايران غزنوي که درگير و دار جنگها و کشمکش هاي مرزي و دست اندازي به سرزمينهاي مجاور بود، با داستان پيکارها و قهرمانيهاي پهلوانان فردوسي همگامي و همراهي بسيار دارند.

آثار حماسي هومر[i]  اديسه يا ايلياد در يونان باستان و منظومه رولان [ii] در اروپاي قرون وسطي نيز در شرايطي مشابه پا به عرصه ادب و کارزار نهاده اند. اديسه و ايلياد با نبردها و حملات جنگجويان آتن و اسپارت و تسخير جزاير مديترانه هماهنگ و منظومه رولان هم عصر و پايه جنگهاي صليبي است. حماسه هايي که پايدار ماندند و نقطه آغازي براي بسياري از آثار ادبي شدند و در شرايط و فضايي آکنده از جنگ و نبرد و پيکار سروده و خلق شدند. شباهت در زمينه اجتماعي، سياسي و تاريخي ادبيات حماسي جهان ديگر بحث تاثير ادبيات يونان بر ادبيات فرانسه قرون وسطي يا شاهنامه فردوسي نيست و ريشه در پيوند ميان ادبيات و جامعه دارد. هر چند خاستگاه مکاني و زماني اين آثار ادبي با يک ديگر متفاوت است، شرايط خاص سياسي، اجتماعي سرزمينهاي مولد آن و درگيريهاي آنها امکان و ضرورت خلق اين حماسه ها را فراهم آورده است.

"شرايط اجتماعي، سياسي که منظومه هاي حماسي زاييده آنند به طور غريبي يادآور دوراني هستند که حماسه هاي هومر در آن پديد آمدند : گسترش و توسعه طلبي ارضي که نشاندهنده ديناميسم يک ملت است، استعمار طلبي يونان در سواحل مديترانه با جنگهاي صليبي مسيحيان اروپا تظاهر و اظهار وجود تمدني جديد و يک نظام اجتماعي جديد است. در دوران حماسي، اشعار حماسي به نسل جوان، الگوي گذشته اي پر افتخار را مي دهد و شاعر حماسه سرا روياي اکنون را در دلتنگي گذشته تغذيه مي کند."

در اين عصر حماسي، شعر به جوانان يک جامعه که به سمت سرنوشتي بزرگ پيش مي رود، گذشته اي مطلوب و رويايي را به وديعه مي سپارد. در اين حالت شاعر حماسه سرا در فرانسه قرون وسطي يا يونان باستان، رويايي را مي پروراند تا واقعيتي مشابه را به حرکت در آورد.


[i] Homèreشاعر حماسه سراي يونان در قرن نهم پيش از ميلاد مسيح     

[ii] Chanson de Roland